Spoken_Souls_by_Misted_Dream

در طول تاریخ، خواب‌ها همیشه مورد توجه بوده‌اند. ملل گذشته خواب‌ها را بسیار مهم و تامل در آن‌ها را لازمه خردمندی می‌شمردند. آنها باور داشتند خواب‌ها حامل پیام‌های مهمی درباره آینده هستند. یکی از مشهورترین خواب‌ها نیز مربوط به خدیو مصر است که به وسیله یوسف پیامبر تفسیر شد و به کمک آن مصر یکی از سخت‌ترین دوره‌های خشکسالی را پشت سر گذاشت.

اما، در دوران گذشته هرچقدر علاقمندی به  خواب زیاد بود، تلاش‌ها برای رمزگشایی از ساختار خواب به موفقیتی درخور نینجامید. کتب قدیمی که امروزه از تعبیر خواب بجا مانده است، فارغ از کل خواب به معناسازی برای تک نمادها بسنده کرده‌اند. برای مثال، معنای افتادن دندان را مرگ عزیزان و یا دیدن اسب را نشانه بزرگی، فرمانروایی یا خیر و برکت دانسته‌اند. به درستی معلوم نیست، طبق چه معیاری این تعابیر انجام گرفته است؟ فقدان اصول مشخص برای تعبیر نمادها و معنای کل خواب را به یکی از نمادها تقلیل دادن از نواقص مشهود در این دست کتب است.

با ورود بشر به دوران نو، خواب اهمیتش را از دست داد و انعکاس بی معنایی از مسائل روز انگاشته شد. این فروید بود که اهمیت توجه به خواب را دوباره مطرح کرد و پس از او، فرضیات مختلف روانشناسی درباره خواب به ظهور رسید. اریک فروم در کتاب زبان از یاد رفته درباره دیدگاه فروید می‌نویسد:

“از نظر فروید همه رویاها با معنی و بیان کننده تلقی شده و ابراز یا تظاهری از احساسات مهم درونی انسان به شمار می‌روند. فهم رویا با در دست داشتن کلید متناسب امکان‌پذیر خواهد بود و به طور کلی می‌توان تعبیر رویا را شاهراه فهم و درک ضمیر ناآگاه و در نتیجه مهمترین انگیزه‌های رفتار طبیعی و یا غیر طبیعی انسان به شمار آورد.”

امروزه تنها کارهای علمی و روشمندی که پیرامون تفسیر خواب انجام گرفته مربوط به همین تحلیل‌های روانشناختی است.

بنابراین، تفسیر داستانی خواب با کمک استخاره را می‌توان یکی از معدود فرضیات روشمند-  و شاید تنها مورد-  دانست که فارغ از مباحث روان درمانگری به تفسیر خواب می‌پردازد.

انواع نماد:

برای بررسی خواب، ابتدا باید عنصر سازنده خواب، یعنی نماد، را بشناسیم. بنا به تعریف، چیزی که مظهر یا نمودگار چیز دیگری است، نماد خوانده می‌شود. اما، نماد گونه‌های متفاوتی دارد. اریک فروم، در کتاب خود، نمادها را به سه دسته کلی تقسیم می‌کند: جهانی، متعارف و تصادفی.

نماد جهانی: آن چیزی است که ذاتا با پدیده مورد اشاره خود رابطه داشته باشد. نماد جهانی مرزهای زمان و مکان را پشت سر می‌گذارد و حامل معنی یا معانی واحدی برای تمام اقوام بشری در طول تاریخ است. برای مثال، خورشید منبع نور و روشنایی یا گرماست. در سراسر جهان، خانه محل زندگی و آرامیدگی است یا مزرعه مکانی برای تولید و به ثمر رساندن محصول  شمرده می‌شود.

نماد متعارف: بر اثر قرارداد اجتماعی به عنوان مظهر پدیده‌ای دیگر استفاده می‌شود. برای مثال، کلماتی چون میز و فوتبال یا تصاویری چون پرچم هر کدام مظهر پدیده‌ای بوده و به آن دلالت می‌کنند.

نماد تصادفی: این نماد انفرادی است و شخص دیگری در درک آن‌ شریک نیست؛ مگر این که وقایعی را که به نماد مربوط است، نقل کنیم. برای مثال، اتفاقات خوبی که در اصفهان برای شخص رخ داده، باعث شده این شهر را مصداق خوش یمنی و اقبال بداند.

اصل ارجحیت:

در تحلیل داستانی، معنی عمومی (جهانی) بر معنای خصوصی (متعارف و تصادفی) ارجح است؛ یعنی خواب ابتدا باید بر اساس معنای عمومی نمادها تحلیل شود. اگر در فرهنگ خاصی، هما سمبل پادشاهی است، در تحلیل داستانی چنین معنایی نمی‌دهد، بلکه مظهر ویژگی‌های ذاتی است که در این پرنده وجود دارد و در هر زمان و مکان قابل دستیابی است.

 در واقع، معانی خصوصی بعد از تفسیر خواب، به عنوان رنگ افزوده شده و پیام خواب را واقعی و ملموس می‌کند.

برای بهتر روشن شدن مسئله، مثالی می‌آوریم. خانم آتنا.د خواب دیده‌اند:

زبانم ورم کرده بود و هر چند دقیقه ورمش بیشتر می‌شد؛ بطوری که احساس خفگی می‌کردم. هر چه به مادرم می‌گفتم، می‌خندید و می‌گفت: “هیچی نیست، خوب میشی!” اما کم کم داشتم خفه می‌شدم… خیلی وحشتناک بود.

برای تفسیر داستانی، ابتدا معنای جهانی نمادها را مد نظر قرار می‌دهیم. مادر معانی زیادی دارد، اما اینجا مصداق فرد معتبر و موثق است. زبان نیز وسیله‌ای برای برقراری ارتباط و بیان خواسته و ورم بازتابی از تحت فشار قرار گرفتن است.

در نتیجه، داستان کلی خواب نشان می‌دهد برخلاف گفته شخصی که به حرف‌های او اعتماد وجود دارد، شرایط در حال وخیم شدن است. به بیان دقیق‌تر، پیروی کورکورانه از نقطه نظر دیگران و چشم به واقعیت بستن می‌تواند مشکلات را بغرنج و پیچیده کند.

آتنا در زندگی خود به توصیه ناپخته اطرافیان گوش می‌دهد و از این بابت مشکلاتش پیچیده شده‌اند. خوب، پس از دست یافتن به پیام اصلی، ویژگی شخصیتی مادر آتنا به پیام رنگ بخشیده و برای رویابین آن را ملموس می‌سازد.

مادر آتنا فردی کم توجه و خود رای است که برداشت خود از مسائل را کاملا صحیح می‌داند. زمانی که این خصوصیت با پیام خواب ترکیب می‌شود، معنای خواب رنگ درخشانی می‌گیرد: آتنا نباید اجازه دهد، مداخله دیگران زندگی او را از مسیر صحیح دور کند و باعث از دست رفتن فرصت‌های طلایی زندگی‌اش شود.

این رویابین پس از دریافت تفسیر فوق، نوشته کوتاهی ارسال کرد: “دقیقا همین طوره. مادرم فردی خود رای است. من خواب رو زمانی دیدم که می‌خواستم به سفر برم اما مادرم نگذاشت و من رو تحت فشار قرار داد؛ در صورتی که اون سفر برای من خیلی مهم بود.”

نکته جالب اینجاست که ویژگی خصوصی نماد را نیز می‌توان از طرح کلی داستان خواب و نقش نماد در آن بدست آورد. در واقع، زمانی که در خواب یکی از آشنایانتان حضور دارد، علاوه بر پیام اصلی خواب، خصوصیت ویژه آن فرد نیز در محتوای خواب انعکاس می‌یابد. در تفسیر رویای آتنا برایش نوشته بودم: “آیا مادر شما فردی کم توجه و خودرای است که بر مبنای آنچه خود می پندارد عمل می کند؟” پاسخ را خودتان ملاحظه کردید.

 تفسیر داستانی خواب

خواب از تعدادی نماد تشکیل شده که ارتباط کدگذاری شده و رمزآلودی با هم دارند. در واقع، هر نماد دارای چندین معنای جهانی است که فقط یکی از معانی آن مرتبط با داستان خواب است. همان طور که در جدول سودوکو نشستن حروف در جای درست، رمز جدول را آشکار می‌کند، یافتن معنی درست نمادها و ارتباط یکپارچه‌ای که دارند، منجر به روشن شدن داستان خواب و در نتیجه پیام آن می‌شود

احمد یکی از دوستانی است که از طریق ایمیل رویایی که دیده بود برایم ارسال کرد. او نوشته:  “خواب دیدم از گوشه ای از حیاطمان هزارپاهای کوچک وبزرگ و به رنگ قهوه ای به تعداد زیادی درمیامدند. وقتی به کمرشان میزدم نصف می‌شدند ولی باز راه می‌رفتند اما به سرشان که می‌زدم می‌مردند. از بس زیاد بودند کلافه شده بودم. هرچه میکشتم باز درمیامدند. دوستم نیز با من انها را میکشت و با پا له میکرد.”

در بررسی اولیه، ارتباط معنا داری میان حیاط، دوست و کلافه شدن توجه‌ام را جلب کرد. حیاط و دوست هر دو با تفریح در ارتباط‌اند و زمانی که آدم تفریح می‌کند نه حوصله‌اش سر می‌رود نه کلافه می‌شود. داستان خواب در ارتباط با کار و نوع نگاه احمد به آن بود. او به مسائل زندگی به عنوان معضل نگاه می‌کرد به خاطر همین، انجامشان خسته کننده و مشقت آمیز بود. برایش نوشتم:

“خواب می‌گوید به کارها و تکالیف زندگی‌ات همانند یک تفریح نگاه کن. زمانی که از تکالیف ریز و درشت زندگی لذت ببری، هرگز خسته نمی‌شوی. هزارپاها همان وظایف بی‌شماری هستند که شما به عهده دارید. باید راه درست انجام دادنشان را بیابید و با نگاهی مثبت به آنها بپردازید. هزارپای قهوه‌ای رنگ یک گره است یک مشکل سمج. اگر بخواهی عصبی شوی، دشمن جانت می‌شود. پس، از حل این مشکلات لذت ببر. مثل سرگرمی با آنها روبرو شو، تا ضربه به سرشان بخورد!”

اما حقیقت این است که غالبا خواب‌ها بسیار پیچیده و امکان جستجوی ارتباط میان نمادها بسیار دشوار است. ما برای گذر از پوسته سخت خواب، نیاز به کلید داریم.

استفاده از استخاره

خواب شامل مجموعه‌ای از نمادهاست که معنای آنها به صورت معماهای مهر و موم شده‌ای در هم تنیده شده است. زمانی که معنای درست یکی از نمادها را بیابیم، همانند کلیدی برای باز کردن قفل بقیه نمادها عمل می‌کند. استخاره دقیقا همین کار را برایمان انجام می‌دهد. به یکی از نمادها قلاب شده و معنای آن را بدست می‌دهد.

فرزانه خوابی دیده که به کمک آن می‌توانیم قابلیت استخاره برای رمزگشایی از نمادها را بهتر بشناسیم. او می‌نویسد: “در پشت حصاری، امام علی دست فردی را (که در خواب گفتم دزد است) قطع می‌کرد. در خواب ترسی نداشتم، اما وقتی بیدار شدم خیلی ترسیدم.”

برای تحلیل این خواب دو استخاره می‌گیریم.

استخاره اول: … و کسانی گه پناه داده و یاری کرده‌اند، آنان یاران یکدیگرند… انفال/ ۷۲

استخاره دوم: همان کسی که آسمان‌ها و زمین و آنچه بین آن دوست، در شش روز بیافرید. فرقان/ ۵۹

در استخاره اول مفهوم پناه دادن و محافظت دیده می‌شود که با حصار ارتباط دارد. بنابراین، نماد حصار به معنای باز دارندگی در برابر افراد سوء استفاده گر است. فهم این نماد کمک می‌کند معنای قطع دست را به سادگی بیابیم: همچون حصار، قطع دست امکان تعرض را مسدود می‌کند.به این ترتیب مسیر تحلیل خواب گشوده می‌شود.

اما استخاره دوم حکایتگر فردی است که طبق قاعده و اصول دقیق عمل می‌کند، که این ویژگی شخصیتی در امام علی مصداق  دارد. دزد، در مقابل امام علی نماد کسی می‌شود که خلاف قاعده عمل می‌کند و…

به اختصار می‌توان گفت، رویا به فرزانه می‌آموزد توجه به امنیت امر مهمی است و برای مصون ماندن از دست اندازی متجاوز باید برخوردی قاطع و محکم داشته باشد. به قول معروف، دست نااهل را از زندگیش کوتاه کند.

البته توجه داشته باشید، اولین استخاره بهترین کلید را به دست می‌دهد. استخاره‌های بعدی همانند نمودار حلزونی گرد نمادها چرخیده و ارتباطشان به تدریج مبهم می‌شود. بنابراین، به جای گرفتن استخاره‌های مکرر بهتر است انرژیتان را روی یافتن معنای  اولین استخاره متمرکز کنید. در صورتی که به هیچ نتیجه‌ای نرسیدید، استخاره‌های بعدی می‌تواند راهگشا باشد.

 برای مطالعه بیشتر، به نوشته‌ام با عنوان «شرحی کوتاه بر تئوری علم استخاره» مراجعه کنید.

تفاوت تحلیل روانکاوی با سبک داستانی 

از دید روانشناسی، خواب تظاهرات روانی و منحصر به فردی تلقی می‌شود که می‌تواند موضوع مشاوره قرار گیرد تا به کمک خود مراجع معنی شده و روانشناس را در درک بهتر و سریع‌تر مشکلات مراجع یاری رساند. در این رویکرد، مراجع حمایت می‌شود تا به معنی نمادها پی‌برده و ریشه مشکلات خود را بشناسد.

خانم لیلی وایس در کتاب کاربرد تحلیل رویا در روان درمانی می‌نویسد: “اکثر رویاها راه‌حلهای واضحی برای یک معضل ارائه می‌دهند، به طوری که مراجع می‌تواند به تنهایی آن را بیابد. برای مثال، اگر شخصی خواب ببیند که احساس می‌کند خارج از کنترل است زیرا در حال رانندگی از صندلی عقب است، می‌توان از او پرسید: “راه حل واضح در اینجا چیست؟” در این هنگام او ممکن است بگوید: “نشستن در صندلی راننده!” در این هنگام، درمانگر و مراجع می‌توانند درباره موقعیت‌های واقعی و ویژه صحبت کنند تا ببینند چگونه چنین کاری ممکن است.”

روش تحلیل درمانی و سبک تحلیل داستانی گاه پاسخ یکسانی ارائه می‌دهند. به مثال زیر از کتاب خانم وایس توجه کنید:

“جینا که موقتا از شوهرش جدا شده و زمان سختی را برای تصمیم‌گیری می‌گذراند، خواب می‌بیند: من و شوهرم در حال حرکت در جاده‌ای هستیم. از جاده منحرف می‌شویم و در میان درختانی کج و معوج با اشکالی خیالی می‌رویم. تمام شاخه‌های آنها قطع شده و در آنها زندگی وجود ندارد.آنها همچون اجسامی بی‌روح هستند.

او این خواب را به عنوان تصویری قوی تشخیص داد که مسیری را که زندگی زناشویی‌اش در آن افتاده بود نشان می‌داد. او دریافت که او و شوهرش سبک منحرفی در زندگی داشته‌اند و این که زندگی آنها بی‌روح شده است.”

اکنون رویای فوق را بر اساس سبک تحلیل داستانی تفسیر می‌کنیم. قرآن آیه ۷ سوره قلم می‌آید: “پروردگار خود بهتر می‌داند چه کسی از راه او منحرف شده…”

چراغ راهنمایی که آیه ارائه می‌دهد، آگاهی به انحراف از اصول صحیح است.

به تفسیر خواب مطابق با چراغ راهنما بپردازیم: ابتدا به دنبال نمادی می‌گردیم که با چراغ راهنما ارتباط معنایی داشته باشد. قویترین ارتباط را بخش خروج از جاده دارد. جاده معنی رفتاری با ضوابط مشخص را می‌رساند. بنابراین، انحراف از جاده را می‌توان انحراف از اصول قلمداد کرد. اما، چه نوع اصولی؟ همراهی شوهر با رویابین در طول جاده به این سوال پاسخ می‌دهد. همسر می‌تواند به معنای همکاری، مشارکت و کار تیمی باشد.

رویا نشان می‌دهد انحرافی از اصول کار تیمی رخ داده است؛ اما هر بی‌قاعدگی منجر به نتایجی بی‌قاعده و منفی می‌شود. نتیجه را تمثال جنگل بازنمایی می‌کند: درختانی که تمام ساقه‌هایشان قطع شده، نماد تیمی هستند که قابلیت‌ها و ظرفیت رشد و شکوفایی خود را از دست داده است. به دلیب رعایت نشدن اصول، تیم گرفتار انجماد و توقف شده است.

رویا نشان می‌دهد جینا  برای حیات بخشیدن به گروهی که در آن است، باید روحیه تیمی و قواعد رفتار مشارکتی را به جمع باز گرداند.

البته خواب‌ها همیشه این گونه واضح نیستند. در شرایط پیچیده‌تر، روش تحلیل درمانی، به دلیل تمرکز روی فهم خصوصی مراجع از نمادها و ندیدن داستان خواب، به نتایج فرعی می‌انجامد. نتایجی که دلیل اعتبارشان، استنباط خلاقی است که روانکاو از نمادها بدست می‌دهد. او برمبنای اطلاعات تشخیصی از مشکلات بیمار فرایند تفسیر را هدایت کرده و بعضا معانی‌ای برای نمادها قائل می‌شود که صحت منطقی ندارند. این عمل را می‌توان نوعی کشف و شهود خلاق برای الهام گرفتن از خواب جهت درک مشکلات مراجع دانست.

برای مثال، خانم وایس رویایی از خود را نقل می‌کند که در حال قمار با کودکان است. او از پنج دلاری که دارد، چهار دلار را وارد بازی کرده و یک دلار را به عنوان ذخیره در جریان بازی نگه می‌دارد. وی معتقد است آن یک دلار دلالت به یکی از توانایی‌هایش دارد که به آن اعتماد ندارد؛ اما از دید تحلیل داستانی، یک دلار نماد محاسبه ریسک و پیشبینی مشکلات احتمالی در جریان بازی است.

 روش تحلیل درمانی پیام رویا را ترس از شکست خانم وایس می‌داند؛ و تحلیل داستانی پیام را تمایل پنهان به سوء استفاده زیرکانه‌ از ساده‌دلی دیگران می‌بیند که در تناقض با رفتار صادقانه اوست.

ذکر چند نکته:

خوابی که در آن رویابین حضور ندارد یا نهایتا فقط نقش ناظر را دارد، درباره فرد یا چیزی است که رویا درباره آن دیده شده است.

خط داستانی خواب همانند رشته‌ای است که تار و پود خواب را به هم متصل می‌کند. تفسیر درست، باید بتواند جایگاه تک تک نمادها را مشخص کرده و در مکان مناسب بگنجاند. سازگار بودن معانی و ارائه یک تصویر یکپارچه و فاقد نقص مهمترین ابزار برای تشخیص تفسیر درست است.

اگر اصول تفسیر را بدانیم و به اندازه کافی وقت بگذاریم، داستان خواب بالاخره خودش را افشا می‌کند.